“Düne dönmenin faydası yok, çünkü o zamanlar farklı bir insandım.” Alıce

Generic selectors
Exact matches only
Search in title
Search in content
Search in posts
Search in pages
yukarı

Barnum-Forer Etkisi

Forer, 1948 senesinde, öğrencilerine kağıtlar dağıtır ve onlardan okuduklarının kendilerine, kişiliklerine ne kadar uyduğunu puanlamalarını ister. Bu testi öğrenci grupları ile ve başka katılımcılarla defalarca tekrar ettiğinde hep aynı sonuca ulaşır: Genel ortalama hep 4,2’dir; çoğu kişi okuduğu özelliklerin kişiliğine uygun olduğu kanısındadır. Peki bu nasıl olabiliyor? Hepimiz bambaşka kişiliklerde ve hayatlarda iken nasıl oluyor da bu kadar yakın sonuçlar çıkıyor her defasında?

İşte bunun adı Forer, nam-ı diğer ‘Barnum Etkisi’dir. İşin sırrı deneklere sunulan metindedir. Arkadaşlarınız, aileniz arasında deneyebilirsiniz. Bu metin kandırmanın metnidir.

Forer’in sunduğu metin birçok insana uyacak şekilde itina ile düzenlenmiştir ve belirsiz kişilik betimlemelerinden oluşur. Çelişik kişilik özellikleri yan yana sunulmuştur, olumsuz özellikler aynı cümlenin devamında olumlanmaktadır. Olumlu önermelerin ağırlıkta olmasıyla insanların bunları kabullenmeleri kolaylaştırılmıştır. Ayrıca metin, güvenilir biri tarafından deneğe sunulmaktadır ki bu da deneğin telkine açık olma oranını artırmaktadır.

Çoğu astrolog ve falcının yöntemi tam olarak budur. Kandırmanın bilimsel adıdır Barnum etkisi. Arkadaşlarınız üzerinde başka bir deney daha yapmak isterseniz kendi günlük burç yorumunu arkadaşıza aitmiş gibi okuyun, bu benim falım değil, demeyecektir. Rastgele bir burcu okuyun, aynı tepkiyi almanız mümkündür.

Bu testi Forer’dan sonra da birçok bilim insanı uygulamış ve aynı sonuçları almıştır. “Balık burçları duygusal olur” önermesi tüm burçlar için geçerli olduğu halde balık burçları kendilerini en duygusal zannederler, oysa ki yengeçler de duygusaldır. Bu etkiyi Forer tespit etmiş olmasına rağmen ona Barnum Etkisi denmesi nereden çıktı derseniz eğer; Ringling Bros. and Barnum & Bailey sirkinin kurucularından, bugün doğum günü olan P.T. Barnum’a ithafen verilmektedir bu isim. Barnum iş hayatında ve insanlar üzerinde uyguladığı yöntemlerle bu etkinin etinden sütünden faydalanmıştır. “Her dakika bir enayi doğuyor” sözünün sahibi bu sahtekar beyimiz, palyaçolar, cüceler, ateş yutanlar, filler ve “gariplikler” satarak halkın dikkatini sirkine çekip zengin olmakla kalmamış, o dönemde karakter analizi yaptığını iddia ederek ‘herkes ya da her durum için geçerli olan bir yargının sadece belirli bir kişi ya da durum için kullanılması’ olarak açıklanan bu Forer etkisini de bol bol kullanmıştır. Böylece bu teoremin Barnum etkisi olarak anılmasını sağlamıştır.

Barnum yarattığı illüzyonlarla aslında bariz olan yalanlarını çok büyük çaptaki seyirciye sunarak onların kandırılmak için kendisine para vermelerini sağlar. Bunu öyle ustaca yapar ki günümüzde hala onun taktikleri kullanıldığından bu etkinin onun adını almasına şaşırmamız anlamsızdır.

Kişiye özelmiş gibi görünecek kadar spesifik; ancak toplumun geniş bir yüzdesinde karşılık bulabilecek kadar genel “tahminler” ileri sürülerek yapılan tanımlamaları kabullenmemizin sebebi de gerçekçi ya da geçerli olmasa bile kendimizle ilgili beklenti ve tanımlarımıza uymasıdır. Böyle durumlarda kabul etme eğilimimiz devreye giriyor ve hemen kanıyoruz. Çünkü kanmak istiyoruz; analizler bize özel zannedince dayanamıyoruz, kendimizi kullandırıyoruz. Barnum etkisini kendimizi iyi hissetmek için kullanabiliriz elbette ama bunun yerine kitap okumak, iyi müzik dinlemek, dans etmek, yaşamak daha verimli olacaktır. Son olarak psikolojide de “Kişisel Geçerlilik Etkisi” olarak bilinen bu etkinin insanların kolay bir şekilde kandırılmasını sağladığını lütfen hiç unutmayın canımlar. Bunu artık bizi etkisi altına almak isteyen herkes her alanda yapıyor. Kapitalist sistem de bu etkinin etinden sütünden faydalananlardan. Şu markayı kullananlar akıllıdır, seksidir gibi yaratılan algılara kanıyorsanız yapmayın. Çünkü Barnum etkisi altındasınız!

MSGSÜ Sinema TV’de eğitim aldı. Prodüksiyon ve post prodüksiyon alanlarında çalıştı. Bugün, editör, çevirmen ve yazar olarak çalışmalarını sürdürmektedir.

YORUM YAP